პოლიტიკური მეცნიერება/Political Science (Annual Conference)

პოსტ-საბჭოთა სივრცეში დისიდენტობის მეხსიერების ინს­ტი­ტუციონალიზაცია წარმოადგენს მნიშვნელოვან პოლიტიკურ და კულტურულ პროცესს, რომლის ფარგლებშიც მუზეუმები გარდაიქ­მნება არა მხოლოდ ისტორიული არქივების შემნახველად, არამედ აქტიურ ინსტიტუციებად, რომლებიც აწარმოებენ, ახლებურად აშე­ნებენ და გადაიაზრებენ საზოგადოებრივ მეხსიერებას. წარმოდგე­ნილი კვლევის მიზანია გაანალიზოს მერაბ კოსტავას სახლ-მუ­ზეუმი როგორც სივრცე, სადაც დისიდენტობა წარმოჩენილია ვი­ზუ­ალური, ნარატიული და სიმბოლური საშუალებებით. ამასთან,  ინდივიდუალური ბიოგრაფია გარდაიქმნება ინსტიტუციურ, პო­ლი­ტი­ზებულ და კოლექტიურ ნარატივად.

ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური პოლარიზაციის, პრო­ტეს­ტის ციკლებისა და სახელმწიფო ინსტიტუტებისადმი საზოგადო­ების უნდობლობის ფონზე, დისიდენტური ფიგურების მუზეუმუ­რი რეპრეზენტაცია განსაკუთრებით აქტუალური ხდება. თანამედ­როვე საქართველოში მეხსიერების პოლიტიკა და საბჭოთა წარსუ­ლის ინტერპრეტაციაზე მიმდინარე დებატები ქმნის ინტელექტუ­ალურ და კულტურულ გარემოს, სადაც მუზეუმებს შეგვიძლია მი­ვა­ნი­ჭოთ ნარატივების მწარმოებლის და პოლიტიკური მნიშვნე­ლო­ბის განსაზღვრის ინსტიტუციური როლი. სწორედ ასეთ კონ­ტექ­სტში არის მნიშვნელოვანი მერაბ კოსტავას სახლ-მუზეუმის ანა­ლი­ზი, რომელიც არა მხოლოდ პიროვნების ისტორიას აღწერს, არამედ სახელმწიფოსა და საზოგადოების მიერ დისიდენტობისა და პრო­ტეს­ტის პოლიტიკურ მოდელირებას წარმოადგენს.

კვლევა ეყრდნობა სამ თეორიულ ბლოკს. ერთი მხრივ, პრო­ტესტის პოლიტიკის თეორიები (Tilly, 2006; Tarrow, 2011) საშუალე­ბას იძლევა დისიდენტობა განვიხილოთ როგორც კოლექტიური და ინდივიდუალური წინააღმდეგობის პრაქტიკა, რომელიც სახელ­მწიფო რეპრესიული რეჟიმის პირობებში კონკრეტულ მოქმედების ფორმას იძენს. ამასთან, აქცენტი კეთდება დისიდენტობის კვლე­ვებზე ჰიბრიდულ რეჟიმებში (Robertson, 2011; Ekiert & Kubik, 1999) რომელიც განმარტავს, თუ როგორ ხდება დევნის, სიხისტისა და სახელმწიფო ძალადობის გამოცდილებების ტრანსფორმაცია სამუ­ზეუმო ნარატივად. ყურადღება მახვილდება მემორიალიზაციისა და მუზეუმური ნარატივების თეორიებზეც. (Macdonald, 2013; Hooper-Greenhill, 2000; Kirshenblatt-Gimblett, 1998)  ამ შემთხვევაში, მუზეუმს განიხილავენ როგორც აქტიურ ინტერპრეტატორს, რომე­ლიც ინახავს ექსპონატებს, ქმნის სიმბოლურ არქიტექტურას და მკაფიოს ხდის ისტორიულ ცოდნას.

კვლევის ამოცანებია:

• როგორ წარმოაჩენს მუზეუმი კოსტავას დისიდენტურ იდენტობას;
• როგორ განისაზღვრება კოსტავა როგორც ინდივიდუალური აქტორი და როგორც კოლექტიური წინააღმდეგობის ნაწილი;
• რა როლს ასრულებენ არტეფაქტები (ფოტოები, პირადი ნივთები, ხელნაწერები, არალეგალური სტამბის მასალა, ციხის საკნის რეკონსტრუქცია) დისიდენტობის ნარატივში;
• რა დისკურსით არის აღწერილი საბჭოთა სისტემა და სახელმწიფოს რეპრესიული პრაქტიკები.

ნაშრომი თვისებრივი კვლევის მეთოდებითაა შესრულე­ბული. პროცესში გამოყენებულია დისკურსული ანალიზი, ვიზუ­ალუ­რი გაგების ჩარჩო (visual framing) და სიმბოლური ანთროპო­ლო­გიის მიდგომები. მუზეუმის სივრცე ზედაპირზე გამოჰყავს არა მხოლოდ კოსტავას ბიოგრაფიული დეტალები, არამედ პოლიტი­კური უნივერსალური თემები: სახელმწიფო კონტროლის მექანიზ­მები, რეპრესიის ფსიქოლოგიური ეფექტები, მოქალაქეობრივი წი­ნა­აღ­მდეგობის ფორმები და კოლექტიური მოქმედების მნიშ­ვნე­ლობა.

მუზეუმის ექსპოზიციების, არქივის და გიდის ნარატივების ანალიზმა გამოავლინა, რომ მერაბ კოსტავას დისიდენტური იდენ­ტობა მუზეუმში კონსტრუირდება არა როგორც მონოლითური „გმი­რის ფიგურა“, არამედ როგორც მრავალშრიანი და თანმიმდევ­რული პოლიტიკური მდგომარეობა, რომელიც მის ახალგაზრდულ წლებსა და კოლექტიურ წინააღმდეგობის ფორმებს უკავშირდება. ექსპონატების მიხედვით ნათლად იკითხება, რომ კოსტავას დისი­დენტური მისწრაფებები სკოლის ასაკიდან იწყება - განსაკუთრე­ბით თვალსაჩინოა ახალგაზრდული ჯგუფი „გორგასლიანი“, რომ­ლის ჩანაწერები და ფოტოები აჩვენებს, რომ მისი პოლიტიკური სოციალიზაცია და კრიტიკული პოზიციონირება საბჭოთა რეჟიმის მიმართ ჯერ კიდევ ადრეული ახალგაზრდობიდან ვითარდებოდა (საქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია, 2025).  ეს ჯგუფი მუზე­უმში არ არის წარმოდგენილი როგორც კოსტავასადმი სრული პერ­სონალური მიბმა; პირიქით, ნარატივი ხაზს უსვამს მის ჰორი­ზონ­ტალურ და კოლექტიურ ბუნებას, რაც განსაკუთრებით შეესაბამება თანამედროვე სოციალური მოძრაობების თეორიულ მოდელებს, სა­დაც ლიდერობა ხშირად განაწილებულია (Tilly, 2006; Tarrow, 2011).

მუზეუმის ნარატივში კოსტავა არ არის აბსოლუტური „ერთ­პიროვნული გმირი“ - მისი ფიგურა წარმოაჩენს ლიდერობის ისეთ ფორმას, რომელიც მიღწევების კოლექტიურობას არ ჩრდი­ლავს. ეს მნიშვნელოვანი აღმოჩენაა პოსტ-საბჭოთა პერსონალურ მუზეუმებ­ში გავრცელებული ტენდენციის ფონზე, სადაც ხშირად ერთ ინ­დივიდზე ზედმეტი აქცენტის გაკეთება ხდებოდა (Macdonald, 2013). აქ კი პირიქით - მუზეუმი ერთდროულად აჩვენებს მის განსა­კუთ­რებულ როლს და მის მიერ გაწეულ საქმიანობას სხვა აქტორებთან თანაბარი მნიშვნელობის სივრცეში ათავსებს.

არტეფაქტების ანალიზმა ცხადყო, რომ მუზეუმი დისიდენ­ტობის ნარატივს ღირებულებითი და სიმბოლური კონტექსტით ავსებს. კოსტავას კაბინეტში სრულიად დაუფარავად გამოფენილი ბიბ­ლია, ხატები და რელიგიური მასალები - საბჭოთა გარემოში მკაც­რად კონტროლირებადი კატეგორია - წარმოადგენენ დისიდენ­ტობის რელიგიურ-კულტურულ შემადგენელს, რომელიც წინააღ­მდე­გობის ფორმას აძლიერებს. ამავე დროს, ექსპოზიციის მნიშვნე­ლოვანი განყოფილებაა ილია ჭავჭავაძის მიმართ კოსტავას პატი­ვის­ცემის არტეფაქტები: მისი გამოსახულებით გრავიურა, ხელნა­წე­რები და სხვა მასალები ქმნის მკაფიო ვიზუალურ ჩარჩოს (Hooper-Greenhill, 2000), რომელიც კოსტავას ღირებულებებს მის ინტელექ­ტუალურ და ეროვნულ კონტექსტში ათავსებს. აქ ილია წარმოდგე­ნი­ლია არა როგორც სიმბოლური „ივერიის მამა“, არამედ რო­გორც იდეური საყრდენი, რომლის გავლენაც კოსტავას მსოფლ­მხედ­ვე­ლობაზე აშკარად ჩანს.

საბჭოთა სისტემის რეპრესიული პოლიტიკის შესახებ მუზე­უმის ნარატივი განსაკუთრებით ძლიერი ხდება მაშინ, როდესაც ის ეხება კოსტავას არაერთგზის გადასახლებას და მისთვის დაწესე­ბულ ფსევდოსამედიცინო დიაგნოზს - „დუნედ მიმდინარე შიზოფ­რენია“. მუზეუმი ამ ფაქტს წარმოაჩენს როგორც საბჭოთა პათოლო­გი­ზა­ციის სტრატეგიის ნაწილს, რომელიც დისიდენტების დელეგი­ტი­მაციას ემსახურებოდა. აღნიშნული დიაგნოზი, რომელიც ფარ­თოდ გამოიყენებოდა 1960-80-იან წლებში „политически ненадеж­ных лиц“-ებზე, ექსპოზიციაში დევს როგორც სისტემური ძალა­დობის მთავარი სიმბოლო. ამგვარად, მუზეუმი კოლექტიურ მეხსი­ერებაში არა მხოლოდ პიროვნულ ტრაგედიას, არამედ რეპრესიის ინსტიტუციურ მექანიზმებს ამჟღავნებს.

საერთო ჯამში, მიგნებები აჩვენებს, რომ მერაბ კოსტავას სახლ-მუზეუმი დისიდენტობის ნარატივს ქმნის მრავალხმოვანი და პოლიფონიური სტრუქტურით: აქ ერთდროულად ჩანს ადრეული ახალგაზრდული პროტესტი, კოლექტიური პოლიტიკური მოქმე­დე­ბა, კულტურულ-ეროვნული ღირებულებები და საბჭოთა ძალა­დობრივი პრაქტიკების გაშიფვრა. მუზეუმი ამგვარად ნამდვილად იქცევა ისეთ სივრცედ, სადაც ინდივიდუალური ბიოგრაფია გარდაიქმნება პოლიტიკურ მეხსიერებად, ხოლო დისიდენტობის ისტორია - პროტესტის პოლიტიკური კულტურის ნაწილად.

ეს ნაშრომი შესაძლოა გახდეს ინტერ-დისციპლინარულ გან­ხილვის წინაპირობა, დისიდენტობის, პროტესტის პოლიტიკისა და მეხსიერების ინსტიტუციონალიზაციის შესახებ პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებში. ქმნის საფუძველს მომავალი კვლევებისთვის, რომლებიც შეეხება კულტურული მემკვიდრეობის პოლიტიზაციას, ისტორი­ული ნარატივების შექმნის პროცესებს და მუზეუმების როლს დე­მოკრატიულ საზოგადოებებში.

საკვანძო სიტყვები: მერაბ კოსტავა, დისიდენტობა, პროტეს­ტის პოლიტიკა, მეხსიერების პოლიტიკა, visual framing, მუზეუმი, პოსტ-საბჭოთა საქართველო

Ekiert, G., & Kubik, J. (1999). Rebellious civil society: Popular protest and democratic consolidation in Poland, 1989–1993. University of Michigan Press. https://www.press.umich.edu/1999/rebellious_civil_society

Hooper-Greenhill, E. (2000). Museums and the interpretation of visual culture. Routledge. https://www.routledge.com/Museums-and-the-Interpretation-of-Visual-Culture/Hooper-Greenhill/p/book/9780415201223

Kirshenblatt-Gimblett, B. (1998). Destination culture: Tourism, museums, and heritage. University of California Press. https://www.ucpress.edu/book/9780520205343/destination-culture

Macdonald, S. (2013). Memorylands: Heritage and identity in Europe today. Routledge. https://www.routledge.com/Memorylands-Heritage-and-Identity-in-Europe-Today/Macdonald/p/book/9780415509374

Robertson, G. (2011). The politics of protest in hybrid regimes. Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/books/politics-of-protest-in-hybrid-regimes/

Tarrow, S. (2011). Power in movement: Social movements and contentious politics. Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/books/power-in-movement/

Tilly, C. (2006). Regimes and repertoires. University of Chicago Press. https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/R/bo3620890.html

თბილისის მუზეუმების გაერთიანება. (2025). მერაბ კოსტავას სახლ-მუზეუმი. https://tbilisimuseumsunion.ge/muzeumebi/merab-kostavas-sakhl-muzeumi/

საქართველოს ეროვნული ენციკლოპედია. (2025). გორგასლიანი. https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/753