პოლიტიკური მეცნიერება/Political Science (Annual Conference)

ეროვნული თავისუფლებისთვის ბრძოლის იდეა საქართვე­ლოს ისტორიის განუყოფელი ნაწილია. ზოგიერთ ქართველ საზო­გადო მოღვაწეთა ცხოვრების ისტორია აქტიურად უკავშირდება ქვეყ­ნის დამოუკიდებლობის იდეას, რაც ხშირად, მეხსიერების პო­ლი­ტიკის ნაწილი ხდება. ეროვნული დამოუკიდებლობის გამძაფ­რე­ბული სურვილი საქართველოში განსაკუთრებით გამოიკვეთა საბ­ჭოთა სამოცდაათ წლიანი მმართველობის პერიოდში. სწორედ, მე-20 საუკუნეს უკავშირდება ცნობილი ქართველი ეროვნული გმი­რის, დისიდენტის, მუსიკოსის, საზოგადო მოღვაწისა და ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ლიდერის მერაბ კოსტავას მოღვაწეობა. მთელი მისი ცხოვრების განვლილი წლები ეროვნული თავისუფლების იდეისთვის ბრძოლის საუკეთესო ნიმუშია. მერაბ კოსტავასთვის პიროვნების თავისუფლება - ერის თავისუფლების­გან მოუწყვეტლივ განიხილებოდა. საქართველოს დამოუკიდებლო­ბი­სათ­ვის მებრძოლი მერაბ კოსტავა ხშირად იყო რეპრესირებული, დაპატიმრებული, რაც ქართველი საზოგადოებისთვის საერთო ეროვ­ნული ცნობიერების განვითარებისთვის მნიშნელოვან მოვლ­ენად იქცა.

ეროვნული თავისუფლების კონტექსტში მეხსიერების პოლი­ტიკა, დღევანდელ საქართველოში, კვლავ მნიშვნელოვან როლს თა­მაშობს, განსაკუთრებით დამოუკიდებლობის ნარატივის კონსტრუ­ირების პროცესში, შესაბამისად, წარმოდგენილი თემა საკვლევად აქტუალურია. მუზეუმების როლი როგორც „მეხსიერების ადგი­ლები“ თანამედროვე მეხსიერების პოლიტიკის კვლევებში ფართოდ განიხილება ინტერდისციპლინარული კუთხით, თუმცა ქართულ კონტექსტში ჯერ კიდევ ნაკლებად არის შესწავლილი. ნაშრომის თე­ორიულ ჩარჩოს წარმოადგენს მეხსიერების პოლიტიკის ცნობი­ლი თეორეტიკოსის პიერ ნორას „lieux de mémoire“ (მეხსიერების ადგილი) კონცეფცია. იგი მრავალტომიან ნაშრომში („Les Lieux de mémoire“) მუზეუმს განიხილავს როგორც მეხსიერების ადგილსა და „კრისტალიზაციის წერტილს“, სადაც ისტორია და მეხსიერება ერთ­მანეთს ხვდება (Nora, 1997).  ხოლო თეორიულად იგი მუზეუმის როლს ამტკიცებს სტატიაში სახელწოდებით - „მეხსიერებასა და ისტორიას შორის“  (Nora, 1989). შესაბამისად, კვლევის სიახლე მდგო­მარეობს იმაში, რომ ფართო თეორიულ საფუძლეზე დაყრ­დნობით, მერაბ კოსტავას სახლ‑მუზეუმი პირველად განიხილება არა მხოლოდ როგორც კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტი, არამედ როგორც მეხსიერების პოლიტიკის ინსტრუმენტი, რომელიც ქმნის ეროვნული დამოუკიდებლობის იდეას.

თავდაპირველად, მერაბ კოსტავას მემორიალური სახლ-მუ­ზეუმი, თბილისში, 1991 წელს დაარსდა, საქართველოს პირველი პრე­ზიდენტის, ზვიად გამსახურდიას ინიციატივით. რამდენიმე­წლი­ანი რესტავრაციის შემდეგ, 2025 წლის ოქტომბერში, მერაბ კოს­ტავას სახლ-მუზეუმი განახლებული იერსახით გაიხსნა. დღესდღე­ობით, მუზეუმში დაცულია მერაბ კოსტავას პირადი ნივთები, მე­მორიალური ავეჯი, ბიბლიოთეკა, ხელნაწერები, ნოტებისა და მუ­სიკალური ფირფიტების კოლექცია, მე-20 საუკუნის II ნახევრის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ფოტო და დოკუმენ­ტური მასალა, პირადი წერილები, მისი თაოსნობით გამოცემული არალეგალური ჟურნალ-გაზეთები და სხვა (tbilisimuseumsunion.ge, 2025).

წინამდებარე მოხსენება აანალიზებს მეხსიერების პოლიტი­კისა და ეროვნული დამოუკიდებლობის საკითხს მერაბ კოსტავას სახლ‑მუზეუმის მაგალითზე.  კვლევის მიზანია გაანალიზოს, რო­გორ იქცევა მუზეუმი მეხსიერების ადგილად („lieu de mémoire“) და როგორ წარმოჩინდება ეროვნული დამოუკიდებლობის ნარატივი მისი ექსპოზიციის, პირადი ნივთების, ხელნაწერებისა და სიმბო­ლური ელემენტების საშუალებით. მოხსნებაში მერაბ კოსტავას სახლ‑მუზეუმი განიხილება როგორც კონკრეტული შემთხვევა, რო­მელიც ასახავს უფრო ფართო სოციალურ და პოლიტიკურ პროცე­სებს: ეროვნული მოძრაობის ისტორიის, დისიდენტობისა და დამო­უკიდებლობის იდეას კულტურულ სივრცეში. კვლევის მიზნები­დან გამომდინარე, საკვლევი ამოცანებია - 1) მუზეუმში დაცული ნივთებისთვის ეროვნული თავისუფლების იდეის განსაზღვრა; 2) მუზეუმში მერაბ კოსტავას პიროვნების წარმოჩენის იდენტიფიცი­რება სიტყვიერად (გიდის მიერ) და ვიზუალურად (ნივთების გან­ლა­გებით და მნიშნელობით). საკვლევი კითხვებია: როგორ ახერ­ხებს მუზეუმი, როგორც ინსტიტუცია, ეროვნული დამოუკიდებ­ლობის ნარატივის მატერიალიზაციას და ამავდროულად, კოლექ­ტი­ური მეხსიერების ფორმირებას? როგორ იქცევა პირადი ნივთები, ხელნაწერები და სიმბოლური ელემენტები „ეროვნული მეხსიერე­ბის“ მატარებლებად?

მერაბ კოსტავას მემორიალური სახლ-მუზეუმის მაგალითზე ეროვნული თავისუფლების იდეის სიღრმისეული ანალიზისთვის ნაშ­რომი დაეფუძნა თვისებრივი კვლევის მეთოდებს. შემთხვევის შესწავლამ (Case Study) საშუალება მომცა მერაბ კოსტავას სახლ‑მუზეუმი განმეხილა, როგორც კონკრეტული მაგალითი, რომელიც ასახავს ფართო სოციალურ და პოლიტიკურ პროცესებს ეროვნული დამოუკიდებლობის იდეის გარშემო. დისკურსული ანა­ლიზი მიმართულია მუზეუმის ტექსტების, წარწერებისა და გიდის ინტერპრეტაციების შესწავლაზე, რითიც გამოიკვეთა, რა სიტყვე­ბით და ნარატივებით წარმოჩინდება კოსტავას როლი. ვიზუალური ანალიზის საშუალებით შეფასდა ექსპოზიციის სტრუქტურა, ნივთე­ბის განლაგება და ვიზუალური ეფექტები, ხოლო სემიოტიკური ანალიზით სიმბოლური ელემენტების მნიშვნელობის გააზრება, მა­გალითად, ხელნაწერების, მუსიკალური ინსტრუმენტების ან ფო­ტო­ების, როგორც ეროვნული დამოუკიდებლობის სიმბოლოების.

კვლევის შედეგად, მერაბ კოსტავას სახლ‑მუზეუმი წარმო­ჩინდა როგორც მეხსიერების პოლიტიკის ინსტრუმენტი, რომელიც ქმნის კოლექტიურ მეხსიერებას და ამყარებს ეროვნული დამოუკი­დებლობის იდეას. მუზეუმის ნარატივი გმირის, დისიდენტის და ეროვნული მოძრაობის ლიდერის ხატს აყალიბებს არა მხოლოდ დოკუმენტებითა და პირადი ნივთების საშუალებით, არამედ იმ სიმბოლური გარემოთი, სადაც ერთმანეთთანაა გადაჯაჭვული მისი სამუშაო ოთახი როიალით, ბიბლიითა და ფილოსოფი­ურ‑ის­ტო­რიული ლიტერატურით, ასევე კედლებზე გამოკვეთილი ცნობილი ქართველი ეროვნული მოღვაწეების პორტრეტებით - ილია ჭავჭავა­ძე, ექვთიმე თაყაიშვილი, ქაქუცა ჩოლოყაშვილი, ალექსანდრე ბა­ტონიშვილი. ქვედა სართულზე ციხის საკნის იმიტაცია დამთვალი­ერებელს კოსტავას მრავალწლიან გადასახლებას ახსენებს. საკნის კედელზე გვხვდება წარწერა მისივე ესედან „თავისუფლება“: „დიახ! ცისა და ქვეყნის წინაშე ვაღიარებ: ნამდვილი თავისუფლება საკანში იშვა“. მუზეუმის ზედა სართული, სადაც ვიზუალური კოლაჟები, სამძიმრის წერილები, ხელნაწერები და სიმბოლური მოქალაქე­ობრივი მოწმობაა გამოფენილი, კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს კოსტა­ვას ტრაგიკულ გარდაცვალებასა და მიუღწეველ თავისუფლების იდეალს. ამგვარად, მერაბ კოსტავას მემორიალური სახლ‑მუზეუმი „lieu de mémoire“-ის ფუნქციას იძენს: მატერიალური და სიმბო­ლური ელემენტების ერთიანობით იგი დამთვალიერებელს არა მხო­ლოდ ისტორიულ ფაქტებს აცნობს, არამედ ემოციურ კავშირს ქმნის, რითაც ეროვნული იდენტობის გამყარებას უწყობს ხელს. ამასთან, წარმოდგენილი კვლევა ღირებულია როგორც თეორიული, ისე პრაქტიკული მნიშვნელობით, ინტერდისციპლინარული კუთხ­ით. ანალიზი აჩვენებს მუზეუმების როლს მეხსიერების პოლიტიკის ჭრილში და მომავალში შესაძლებელია, სამეცნიერო საზოგადო­ებაში ამ თემაზე დისკუსიების გააქტიურებას შეუწყოს ხელი, საქარ­თველოს მაგალითის ჩართვით გლობალურ დებატებში ეროვნული დამოუკიდებლობისა და მეხსიერების პოლიტიკის შესახებ.

საკვანძო სიტყვები: მეხსიერების პოლიტიკა, ეროვნული დამოუკიდებლობა, მერაბ კოსტავა, სახლ-მუზეუმი, კოლექტიური მეხსიერება.